İşverenin Sağlık Gözetimi Yükümlülüğü: Denetimde Sorulanlar ve Ceza Riskleri İş sağlığı ve güvenliği denetimlerinde tutulan tutanakları alt alta koyduğunuzda tekrar eden bir kalem göze çarpar: eksik, güncelliğini yitirmiş ya da yetkisiz bir yerden alınmış sağlık raporları. Risk değerlendirmesi hazırlanmış, eğitimler verilmiş, kişisel koruyucu donanım dağıtılmış olsa bile sağlık gözetimi dosyası zayıfsa tablo değişir. Bu yazıda…
İş sağlığı ve güvenliği denetimlerinde tutulan tutanakları alt alta koyduğunuzda tekrar eden bir kalem göze çarpar: eksik, güncelliğini yitirmiş ya da yetkisiz bir yerden alınmış sağlık raporları. Risk değerlendirmesi hazırlanmış, eğitimler verilmiş, kişisel koruyucu donanım dağıtılmış olsa bile sağlık gözetimi dosyası zayıfsa tablo değişir. Bu yazıda konuyu işveren perspektifinden ele alıyoruz: yükümlülüğün sınırları nerede başlıyor, müfettiş neye bakıyor ve süreç nasıl yönetilirse risk kapanıyor?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kapsam bakımından oldukça geniştir. Kamu-özel ayrımı yapmaz, çalışan sayısına göre muafiyet tanımaz ve tehlike sınıfı fark etmeksizin tüm işyerlerini kapsar. Tek bir işçi çalıştıran bir büro da, bin kişilik bir fabrika da aynı kanunun muhatabıdır; değişen yalnızca yükümlülüklerin yoğunluğudur.
Kanunun 15. maddesi sağlık gözetimini üç başlıkta zorunlu kılar. Birincisi işe giriş anıdır: çalışan, yapacağı işe uygun olduğu belgelenmeden işe başlatılamaz. İkincisi iş değişikliğidir: görev, bölüm veya maruziyet profili değiştiğinde değerlendirme yenilenir. Üçüncüsü ise düzenli aralıklarla yapılan periyodik muayenedir.
Maddenin sıkça atlanan bir fıkrası daha var: sağlık gözetiminden doğan maliyetin tamamı işverene aittir ve çalışana yansıtılamaz. Adaydan raporu kendi imkânlarıyla alıp getirmesini istemek, hem bu hükme aykırıdır hem de raporun içeriği üzerinde işverenin hiçbir kontrolü kalmadığı için pratikte işe yaramayan bir belgeyle sonuçlanır.
Denetimde sağlık gözetimi dosyası genellikle beş açıdan incelenir. Bu beş başlığı kendi iç denetiminizde kontrol listesi olarak kullanabilirsiniz.
Raporun düzenlenme tarihi ile SGK işe giriş bildirgesindeki tarih karşılaştırılır. Rapor tarihi sonraysa, arada geçen süre boyunca çalışan raporsuz çalıştırılmış sayılır. Bu, en sık tespit edilen ve savunması en zor olan eksikliktir.
Belgenin altındaki imzanın bir işyeri hekimine ait olup olmadığı, hekimin İSG-KATİP üzerinde ilgili işyeriyle eşleşmiş bir görevlendirmesi bulunup bulunmadığı sorgulanır. Pratisyen hekim imzası tek başına yeterli değildir; işyeri hekimliği sertifikası ve sistem kaydı aranır.
Çok tehlikeli sınıfta faaliyet gösteren bir metal işleme tesisinde, tüm personele yalnızca hemogram ve idrar tahlili yapılmışsa bu durum “rapor var” kabul edilmez. Gürültü maruziyeti varsa odyometri, toz maruziyeti varsa akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testi beklenir. Risk değerlendirmesinde tanımlanan tehlikelerle sağlık dosyasındaki tetkikler arasında mantıksal bir bağ kurulabilmelidir.
İlk rapor eksiksiz olsa bile yenileme atlanmışsa yükümlülük yerine getirilmemiş sayılır. Az tehlikeli sınıfta en geç beş yılda bir, tehlikeli sınıfta en geç üç yılda bir, çok tehlikeli sınıfta ise yılda en az bir kez muayene tekrarlanır. Gece postasında çalışanlar için ayrıca en geç iki yıllık periyot uygulanır.
Sahada çalışan taşeron personelinin dosyası çoğu zaman “onların işvereni ilgilenir” diyerek bir kenara bırakılır. Asıl işveren-alt işveren ilişkisinde müşterek sorumluluk bulunduğu için bu yaklaşım koruma sağlamaz. Sahaya giriş izni verilen her personelin geçerli raporu, giriş öncesinde teyit edilmelidir.
Kanunun idari para cezalarını düzenleyen maddesi, sağlık gözetimi ihlalinde cezayı her bir çalışan için ayrı ayrı öngörür. Bu yapı, cezanın işletme büyüklüğüyle birlikte hızla katlanmasına yol açar. Tutarlar her takvim yılı başında yeniden değerleme oranıyla güncellenir; dolayısıyla güncel rakamı Bakanlığın yayımladığı ceza listesinden teyit etmek gerekir.
Bir örnek üzerinden bakalım. Kırk kişinin çalıştığı, tehlikeli sınıfta yer alan bir gıda üretim tesisinde denetim yapıldığını ve on iki personelin raporunun bulunmadığını varsayalım. Ceza, tek bir ihlal olarak değil on iki ayrı ihlal olarak hesaplanır. Aynı tesiste bir de gıda sektörüne özgü taşıyıcılık taramaları eksikse, farklı mevzuattan doğan ikinci bir yaptırım da gündeme gelir.
İdari para cezası, sağlık gözetimi eksikliğinin görünen yüzüdür. Görünmeyen ve çok daha ağır olan tarafı ise iş kazası ve meslek hastalığı dosyalarında ortaya çıkar.
Bir iş kazasından sonra bilirkişi incelemesinde sorulan sorulardan biri şudur: çalışanın bu işi yapmaya sağlık yönünden uygun olduğu, kaza öncesinde belgelenmiş miydi? Bu soruya olumlu yanıt verilemediğinde işverenin kusur oranı belirgin biçimde yükselir. Yükselen kusur oranı, maddi ve manevi tazminat tutarlarını doğrudan büyütür.
Buna SGK’nın rücu davaları eklenir. Kurum, kazalı çalışana ödediği geçici iş göremezlik ödeneğini, sürekli iş göremezlik gelirini ve tedavi giderlerini, kusurlu bulduğu işverenden geri ister. Sağlık gözetimi eksikliği, bu davalarda kusurun en kolay ispatlanan kalemlerinden biridir; çünkü tartışma tıbbi bir yorum meselesi değil, bir belgenin dosyada bulunup bulunmadığı meselesidir.
Meslek hastalığı iddialarında ise eksiklik ters yönde işler. İşe giriş sırasında solunum fonksiyonu ölçülmemiş bir çalışan, yıllar sonra akciğer kapasitesinde kayıp tespit edildiğinde bunun işe bağlı olduğunu ileri sürerse, işverenin “bu kayıp işe başlamadan önce de vardı” savunmasını dayandırabileceği hiçbir veri kalmaz. Başlangıç ölçümü, işvereni koruyan en güçlü kanıttır ve sonradan üretilmesi mümkün değildir.
Yükümlülüğün büyüklüğü tabloyu karmaşık gösterse de, doğru kurgulandığında sağlık gözetimi rutin bir operasyona dönüşür. Pratikte işe yarayan yaklaşım şu adımlardan oluşur:
Muayeneyi bir yerde, tetkikleri başka bir laboratuvarda, İSG-KATİP kaydını üçüncü bir kişide yürütmek; süreci hem yavaşlatır hem de sorumluluğu dağıtır. Bir eksiklik çıktığında kimsenin sahiplenmediği bir boşluk oluşur. Süreci baştan sona tek bir yetkili kuruluşla yürütmek, bu boşluğu ortadan kaldırır.
Bu noktada Satem Grup – İşe Giriş Sağlık Raporu hizmetini inceleyebilirsiniz. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş bir OSGB olarak faaliyet gösteren kuruluş, işyeri hekimi muayenesini, tetkikleri kendi laboratuvarında, Ek-2 formunun e-imzalı teslimini ve İSG-KATİP kaydını tek elde topluyor. İstanbul Ataşehir ve Mecidiyeköy, Kocaeli Gebze ve Eskişehir Odunpazarı’ndaki dört yetkili merkezin yanı sıra, akciğer grafisi, odyometri kabini, solunum fonksiyon testi, EKG ve kan alma ünitesiyle donatılmış gezici İSG araçları sayesinde kalabalık ekiplerin muayenesi üretim durdurulmadan işyerinde tamamlanabiliyor.
Dosyanızı bugün gözden geçirmek isterseniz şu sorularla başlayın: Her aktif çalışanın geçerli bir Ek-2 formu var mı? Rapor tarihleri işe giriş tarihlerinden önce mi? Raporları düzenleyen hekimlerin İSG-KATİP görevlendirmeleri kayıtlı mı? İstenen tetkikler risk değerlendirmesindeki tehlikelerle örtüşüyor mu? Periyodik muayene tarihleri takip ediliyor mu? Görev değiştiren personelin raporu yenilendi mi? Sahadaki alt işveren personelinin belgeleri arşivde mi? Sağlık verileri ayrı ve korunaklı biçimde mi saklanıyor?
Bu sekiz sorudan birine bile net bir “evet” veremiyorsanız, kapatılması gereken açık bir risk var demektir. İyi haber şu ki bu risk, geriye dönük telafisi olmayan pek çok uyum konusunun aksine, kısa sürede ve öngörülebilir bir maliyetle kapatılabilir. Kötü haber ise bir iş kazasının, açığın kapatılmasını beklemeyecek olması.
